ΕΡΕΥΝΑ

Η Τεχνολογία του Μαρμάρου στην Πρωτοκυκλαδική Περίοδο

Ερευνητικό Πρόγραμμα, 2016-2017

Διεπιστημονικό πρόγραμμα που διοργανώνεται από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (ΕΑΜ) και το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης (ΜΚΤ), σε συνεργασία με άλλους ερευνητικούς φορείς (βλ. Συνεργάτες). Το πρόγραμμα έχει ως στόχο να παρέχει πλήρη επιστημονική τεκμηρίωση των τεχνικών κατασκευής και της χρωματικής διακόσμησης των μαρμάρινων ειδωλίων και αγγείων της 3ης χιλιετίας π.Χ. από τις Κυκλάδες.

Τα τεχνολογικά χαρακτηριστικά της κυκλαδικής μαρμαροτεχνίας έχουν μελετηθεί στο παρελθόν μέσω μακροσκοπικών παρατηρήσεων, ειδικών τεχνικών φωτογράφησης και πειραματικών εφαρμογών (Βλ. Πηγές > Επιλεγμένη βιβλιογραφία). Ωστόσο μέχρι σήμερα δεν έχει επιχειρηθεί μια συστηματική έρευνα και καταγραφή των τεχνικών κατασκευής και διακόσμησης με αναλυτικές εργαστηριακές μεθόδους.

Το ΕΑΜ και το ΜΚΤ επιχειρούν να καλύψουν αυτό το κενό θέτοντας υπό εξέταση με μη-καταστρεπτικές μεθόδους επιστημονικής ανάλυσης (βλ. Μεθοδολογία) περισσότερα από 120 μαρμάρινα ειδώλια και αγγεία, που διατηρούν ίχνη εργαλείων και/ή χρωματικής διακόσμησης στις επιφάνειές τους. Μαζί με αυτά, θα εξεταστούν επίσης 25 αντικείμενα της πρωτοκυκλαδικής περιόδου από το Μουσείο Μπενάκη. Τα επιλεγμένα αντικείμενα καλύπτουν όλο το τυπολογικό και χρονολογικό φάσμα της κυκλαδικής μαρμαροτεχνίας της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού.

Οι στόχοι του προγράμματος είναι:
1. Να αναγνωριστούν διακριτά στάδια της διαδικασίας κατασκευής μαρμάρινων ειδωλίων και αγγείων, να καταγραφεί η μορφολογία των εργαλείων που χρησιμοποιήθηκαν και να εξαχθούν στοιχεία για τα υλικά από τα οποία ήταν φτιαγμένα τα εργαλεία αυτά.

2. Να καταγραφούν με κάθε λεπτομέρεια τα ίχνη χρωματικής διακόσμησης που σώζονται πάνω σε ειδώλια και αγγεία, με στόχο τη δημιουργία μια τυπολογίας διακοσμητικών τεχνικών, και να μελετηθεί η σύσταση των χρωστικών ουσιών και των συνδετικών υλικών που χρησιμοποιούσαν οι τεχνίτες της Πρωτοκυκλαδικής περιόδου.

Με τον τρόπο αυτό, το πρόγραμμα φιλοδοξεί να θεσπίσει μια αξιόπιστη μεθοδολογία («καλές πρακτικές») μελέτης της τεχνολογίας μαρμάρινων αντικείμενων της 3ης χιλιετίας π.Χ., που θα μπορεί εν συνεχεία να χρησιμοποιηθεί και από άλλους μελετητές. Επίσης, η συγκριτική εξέταση αντικειμένων γνωστής ανασκαφικής προέλευσης (ΕΑΜ) και αντικειμένων μη βεβαιωμένης προέλευσης (ΜΚΤ και Μουσείο Μπενάκη) με τις ίδιες μεθόδους ανάλυσης αναμένεται να διαμορφώσει σαφή κριτήρια αναγνώρισης της αυθεντικότητας των αντικειμένων. Τέλος, το πρόγραμμα θα συμβάλει στην ευρύτερη συζήτηση περί αρχαίων τεχνικών κατεργασίας του μαρμάρου και της χρωματικής διακόσμησης μαρμάρινων αντικειμένων. 

Χρηματοδότηση
The Institute for Aegean Prehistory (INSTAP)
Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης

Συνεργάτες

Φορείς διοργάνωσης

Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
Αθήνα

Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Αθήνα

Συνεργαζόμενοι Φορείς

Μουσείο Μπενάκη
Αθήνα

Ίδρυμα Ορμύλια – Διαγνωστικό Κέντρο Έργων Τέχνης Ορμύλια
Ορμύλια

The Khalili Research Centre for the Art and Material Culture of the Middle East
University of Oxford, Οξφόρδη, Αγγλία

Laboratoire de Tribologie et Dynamique des Systèmes, École Centrale de Lyon
Λυών, Γαλλία

Βασικοί Ερευνητές

Δρ Κάτια Μαντέλη (Επιμελήτρια Συλλογής Προϊστορικών Αρχαιοτήτων, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)
Γενικός συντονισμός του ερευνητικού προγράμματος

Δρ Νίκος Παπαδημητρίου (Επιμελητής των Συλλογών Κυκλαδικής και Αρχαίας Ελληνικής Τέχνης, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης)
Γενικός συντονισμός του ερευνητικού προγράμματος

Κική Μπίρταχα (Μέλος της Επιστημονικής Ομάδας Ανασκαφών Ακρωτηρίου Θήρας)
Υπεύθυνη μελέτης τεχνολογίας και χρωματικής διακόσμησης ειδωλίων και αγγείων

Δρ Σοφία Σωτηροπούλου (Ερευνήτρια στο Ίδρυμα Ορμύλια – Διαγνωστικό Κέντρο Έργων Τέχνης)
Ανάλυση χρωστικών ουσιών και συνδετικών υλικών πάνω σε μαρμάρινα ειδώλια και αγγεία

Δρ Elise Morero (Ερευνήτρια στο Khalili Research Centre, Wolfson College, Oxford University)
Μελέτη ιχνών εργαλείων και ανασύσταση τεχνικών κατασκευής

Συνεργάτες

Δρ Ειρήνη Παπαγεωργίου (Επιμελήτρια Προϊστορικών, Κλασικών και Ρωμαϊκών
Αρχαιοτήτων, Μουσείο Μπενάκη)

Γιάννης Παναγάκος (Συντηρητής, Εργαστήριο συντήρησης λίθινων αντικειμένων,
Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)

Επαμεινώνδας Βενιέρης (Τεχνίτης κατασκευής μαρμάρινων αντικειμένων)

Άκης Γκούμας (Καλλιτέχνης και ερευνητής της αρχαίας τεχνολογίας)

Ασκούμενοι φοιτητές που εργάστηκαν για το πρόγραμμα

Daphne Martin (Yale University)
Claire Gaposchkin (Bryn Mawr College)

Μεθοδολογία

Η μελέτη των μαρμάρινων αντικειμένων βασίζεται στις παρακάτω τεχνικές:

Μακροσκοπική εξέταση και ψηφιακή φωτογράφηση
1. Μεθοδική οπτική εξέταση των αντικειμένων με σκοπό τον εντοπισμό ιχνών εργαλείων ή/και χρώματος.2. Εξέταση με ειδικές τεχνικές φωτισμού (διάχυτου ή πλάγιου/εφαπτομενικού φωτισμού) σε ανάκλαση ή εξέταση της φωταύγειας υπό υπεριώδη ή ορατή ακτινοβολία, με σκοπό την αναγνώριση δυσδιάκριτων με γυμνό μάτι ιχνών χρώματος.

Μικροσκοπική εξέταση
1. Μελέτη ειδωλίων και αγγείων σε στερεομικροσκόπιο (με διάχυτο καθώς και πλάγιο συγκεντρωμένο φωτισμό), με σκοπό τον εντοπισμό ιχνών εργαλείων ή χρώματος που δεν είναι ορατά με γυμνό οφθαλμό.

2. Λεπτομερής καταγραφή της μορφολογίας και των διαστάσεων των ιχνών εργαλείων, άλλων ιχνών επιφανειακής κατεργασίας και υπολειμμάτων χρωματικής διακόσμησης.

Αναλυτικές τεχνικές
1. Εξέταση ιχνών χρώματος σε ειδώλια και αγγεία με φθορισιμετρία ακτίνων Χ (X Ray fluorescence – XRF), με σκοπό την ανάλυση της σύστασης των χρωστικών ουσιών.

2. Εξέταση επιλεγμένων αντικειμένων με φασματοσκοπίες microRaman και FTIR για την αναγνώριση χρωστικών και οργανικών συνδετικών ουσιών (ή των υπολειμμάτων της διάβρωσής τους).

3. Τρισδιάστατη λεπτομερής αποτύπωση περιοχών της επιφάνειας επιλεγμένων ειδωλίων και αγγείων που διατηρούν ίχνη εργαλείων (π.χ. εγχαράξεις, ίχνη τριβής) και μελέτη σε συνεστιακό μικροσκόπιο, με σκοπό τον εντοπισμό λεπτομερειών που μαρτυρούν τη διαδικασία κατασκευής και τη μορφολογία του εργαλείων που είχαν χρησιμοποιηθεί.

Πειραματικές τεχνικές
1. Πειραματική κατεργασία τμημάτων μαρμάρου διαφορετικής σύστασης και πυκνότητας με ποικιλία υλικών (οψιανό, σμύριδα, χαλκό κ.ά.) με σκοπό τη δημιουργία πλήρους βάσης δεδομένων για τα πιθανά υλικά κατασκευής εργαλείων και τα διάφορα στάδια κατεργασίας (κρούση, τριβή, λείανση, διάτρηση, κ.ά.).

2. Εξέταση των ιχνών της πειραματικής κατεργασίας σε μικροσκόπιο και σύγκρισή τους με τα ίχνη των πρωτοκυκλαδικών ειδωλίων και αγγείων.

3. Πλήρης ανακατασκευή επιλεγμένων ειδωλίων και αγγείων με βάση τα δεδομένα που θα προκύψουν από τις παραπάνω αναλύσεις.

Τελική τεκμηρίωση
1. Τα αποτελέσματα των αναλύσεων θα δημοσιευθούν σε επιστημονική μονογραφία.

2. Όλα τα ειδώλια και αγγεία με ίχνη χρώματος θα καταγραφούν με λεπτομέρεια, ώστε να δημιουργηθεί αξιόπιστη τυπολογία διακόσμησης.

3. Τα στάδια κατασκευής (chaîne opératoire) διαφορετικών τύπων ειδωλίων και αγγείων θα αποδοθούν με σχηματικό αλλά λεπτομερή τρόπο σε εύληπτα σχέδια.

Προκαταρκτικά Αποτελέσματα

Μέχρι στιγμής έχουν εξεταστεί περίπου 150 μαρμάρινα ειδώλια και αγγεία από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης και το Μουσείο Μπενάκη. Παρακάτω παρουσιάζονται κάποια πρώτα ενδεικτικά ευρήματα.

Φωτογράφιση με ειδικές τεχνικές

  • Περίπου 20 ειδώλια εξετάστηκαν με ειδικές τεχνικές φωτισμού από την Κική Μπίρταχα και τον Γιάννη Παναγάκο. Οι τεχνικές αυτές συνέβαλαν στην αναγνώριση ιχνών χρωματικής διακόσμησης που δεν είναι εύκολα ορατές με γυμνό μάτι.

Μικροσκοπική εξέταση

  • Μέχρι στιγμής έχουν γίνει περίπου 1100 μικροσκοπικές λήψεις, οι οποίες βοηθούν σημαντικά:

    α) Στην καταγραφή και ακριβή μέτρηση των ορατών ιχνών χρώματος. Σύμφωνα με την Κική Μπίρταχα, που μελετά τα ίχνη αυτά, το πλάτος τους κυμαίνεται από 1 έως 3 χιλ.

  • β) Στη μελέτη της μορφολογίας των λεγόμενων “paint-ghosts” (δηλαδή των αποτυπωμάτων που άφησε το χρώμα στην επιδερμίδα του μαρμάρου. Τα αρχικώς χρωματισμένα τμήματα της επιφάνειας είναι ελαφρώς σκιασμένα, ή λεία και ανοικτόχρωμα, ή διατηρούνται σε χαμηλό ανάγλυφο. Τα σημεία αυτά διατηρήθηκαν επειδή το ίδιο το χρώμα ή/και το συνδετικό υλικό εμπόδισαν τη διάβρωση της επιφάνειας). Η ανάλυση των δεδομένων στοχεύει στη διερεύνηση πιθανών μηχανισμών που οδήγησαν σε αυτό το αποτέλεσμα.

  • γ) Στην αναγνώριση διαφορετικών ιχνών εργαλείων, που αντιστοιχούν σε διαφορετικές διαδικασίες (κρούση, τριβή, διάτρηση, λείανση), την λεπτομερή μέτρησή τους και τη μελέτη της μορφολογίας τους.

  • δ) Στην αναγνώριση διαφορών μεταξύ εργαλείων που χρησιμοποιήθηκαν για τον ίδιο σκοπό, π.χ. για τη δημιουργία βαθιών εγχαράξεων (σε αυτές τις εικόνες από την περιοχή των γλουτών δύο ειδωλίων, η αριστερή δείχνει ακανόνιστες εγχαράξεις, γεγονός που ίσως υποδηλώνει τη χρήση αιχμηρού εργαλείου, και η δεξιά παράλληλες ομοιογενείς εγχαράξεις, που ίσως υποδηλώνουν τη χρήση κάποιου είδους λεπίδας.

Αναλύσεις με XRF

  • Περίπου 40 αντικείμενα με υπολείμματα χρωστικών ουσιών εξετάστηκαν με φορητή συσκευή στοιχειακής ανάλυσης XRF από την Σοφία Σωτηροπούλου. Τα προκαταρκτικά αποτελέσματα μαρτυρούν την χρήση φυσικών ορυκτών χρωστικών ουσιών, όπως οξείδια του χαλκού (αζουρίτης), οξείδια του σιδήρου (ερυθρή ώχρα), αλλά και τη θειούχο ένωση του υδραργύρου (κινναβαρίτη), κτλ.

  • Η προκαταρκτική ανάλυση των δεδομένων δείχνουν χρήση μεγαλύτερης γκάμας χρωστικών ουσιών στα αγγεία, σε σχέση με τα ειδώλια. Ωστόσο, απαιτείται περαιτέρω μελέτη πριν εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα.

Πειραματικές τεχνικές

  • Πραγματοποιήθηκαν πειραματικές εφαρμογές με χρήση εργαλείων διαφόρων σχημάτων και υλικών (οψιανό, σμύριδα, χαλκό κ.ά.) πάνω σε διαφορετικά είδη κυκλαδικού μαρμάρου (λεπτόκοκκου και χονδρόκοκκου). Τα πειράματα έδωσαν μια μεγάλη τυπολογική γκάμα ιχνών, τα οποία πρόκειται να συγκριθούν με τα ίχνη των κυκλαδικών ειδωλίων και αγγείων ώστε να διαπιστωθούν ομοιότητες και διαφορές. Σε ορισμένες περιπτώσεις παρατηρούνται εντυπωσιακές ομοιότητες, όπως για παράδειγμα μεταξύ των εγχαράξεων στους γλουτούς ενός κυκλαδικού ειδωλίων (αριστερά) και αντίστοιχων εγχαράξεων που έγιναν σε σύγχρονο υλικό με εργαλεία σμύριδας (δεξιά).

  • Σε άλλες περιπτώσεις, ωστόσο, παρατηρούνται σημαντικές διαφορές, όπως για παράδειγμα μεταξύ των ιχνών κρούσης σε ένα κυκλαδικό ειδώλιο (αριστερά) και εκείνων που έγιναν σε σύγχρονο υλικό με εργαλεία σμύριδας (δεξιά).

Κυκλαδική Μαρμαροτεχνία

Το μάρμαρο είναι είδος κρυσταλλικού πετρώματος μέσης σκληρότητας, που δημιουργείται από την γεωλογική μεταμόρφωση (αποκρυστάλλωση) ασβεστόλιθων και δολομιτών. Έχει δομή από λεπτούς, συμπαγείς κόκκους, είναι ελάχιστα πορώδες (και άρα ανθεκτικό στη φθορά) και λαξεύεται εύκολα.

Σημαντικά κοιτάσματα λευκού και γκρίζου μαρμάρου υπάρχουν σε πολλά κυκλαδικά νησιά (Νάξος, Πάρος, Ίος, Σύρος, Κέρος, Τήνος, κ.ά.). Οι κυκλαδίτες χρησιμοποιούσαν το μάρμαρο ήδη από τη Νεολιθική εποχή, όμως η χρήση του συστηματοποιήθηκε κατά την 3η χιλιετία π.Χ., όταν άρχισαν να κατασκευάζονται τα γνωστά ειδώλια και αγγεία – που, εκτός των άλλων, αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για πολλούς σύγχρονους καλλιτέχνες ανά τον κόσμο.

Οι τεχνίτες της 3η χιλιετίας π.Χ., όμως, δεν είχαν στη διάθεσή τους μετάλλινα εργαλεία. Ο σίδηρος δεν έχει ακόμη ανακαλυφθεί και ο χαλκός ήταν πολύ μαλακός για να δουλέψει το μάρμαρο. Φαίνεται λοιπόν ότι τα περίτεχνα μαρμάρινα αντικείμενα της Πρωτοκυκλαδικής περιόδου είχαν κατασκευαστεί με λίθινα εργαλεία τριβής. Αν και έχουμε μια αδρή εικόνα για τον τρόπο κατασκευής τους (βλ. Πηγές > Επιλεγμένη βιβλιογραφία, Oustinoff 1984; 1987; Papadatos & Venieris υπό έκδοση), οι λεπτομέρειες της τεχνικής μας διαφεύγουν. Το παρόν ερευνητικό πρόγραμμα αναμένεται να δώσει νέα στοιχεία για αυτό το πολύ ενδιαφέρον θέμα.

Στις Κυκλάδες της 3ης χιλιετίας π.Χ., η ανθρώπινη μορφή αποδιδόταν με επαναλαμβανόμενα, τυποποιημένα χαρακτηριστικά. Με την σμίλευση, το λευκό μάρμαρο αποκτούσε ένα αδρό, και μάλλον σχηματοποιημένο, περίγραμμα. Το περίγραμμα αυτό σπάνια έμενε ακόσμητο. Για να δώσουν πνοή στις δημιουργίες τους, οι τεχνίτες ζωγράφιζαν με χρώμα μάτια, μαλλιά, κοσμήματα και άλλα μοτίβα πάνω στη λευκή επιφάνεια του μαρμάρου.

Θα μπορούσε να πει κανείς, δηλαδή, ότι το μάρμαρο αποτελούσε ένα είδος καμβά για τη χρωματική διακόσμηση. Το χρώμα «ζωντάνευε» το ειδώλιο και έδινε ιδιαίτερο χαρακτήρα στο σχηματικό περίγραμμα, κάνοντάς το να μοιάζει με ανθρώπινη μορφή. Γι’ αυτό το λόγο, τα πρωτοκυκλαδικά ειδώλια θα πρέπει να θεωρούνται ταυτόχρονα έργα γλυπτικής και ζωγραφικής.

Το χρώμα χρησίμευε ποικιλοτρόπως στις προϊστορικές Κυκλάδες. Υπολείμματα ερυθρών, κυανών και άλλων χρωστικών ουσιών έχουν διατηρηθεί στην επιφάνεια μαρμάρινων σκευών, στο εσωτερικό μικρών πήλινων αγγείων ή ακόμη και σε μορφή σβώλων σε τάφους. Στόχος αυτού του προγράμματος είναι να μελετήσει με συστηματικό τρόπο τις χρήσεις του χρώματος στις προϊστορικές Κυκλάδες και να ανασυστήσει τις τεχνικές χρωματικής διακόσμησης.

Βοηθήματα

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

  • Beevan A. 2007: Stone Vessels and Values in the Bronze Age Mediterranean (Cambridge).
  • Βirtacha K. in press: “Examining the paint on Cycladic figurines”, στο M. Marthari, C. Renfrew & M. Boyd (επιμ.), Early Cycladic Sculpture in Context (Cambridge).
  • Getz-Gentle P. 1996. Stone Vessels of the Cyclades in the Early Bronze Age (University Park, PA).
  • Getz-Gentle P. 2001. Personal Styles in Early Cycladic Sculpture (Madison, Wisconsin).
  • Getz-Preziosi P. 1987. Sculptors of the Cyclades. Individuals and Tradition in the Third Millennium BC (Ann Arbor).
  • Hendrix E. 2000. The Paint Motifs on Early Cycladic Figures (PhD thesis, New York University).
  • Hendrix E. 2003a. “Painted Early Cycladic figures: an exploration of context and meaning”, Hesperia 72, 405-446.
  • Hendrix E. 2003b. “Some methods for revealing paint on Early Cycladic figures”, στο K.P. Foster & R. Laffineur (επιμ.), METRON. Measuring the Aegean Bronze Age (Aegaeum 24, Liège), 139-145.
  • Marthari M. υπό έκδοση: “Cycladic figurines in settlements: the case of the major EC II settlement at Skarkos on Ios and the schematic figurines”, στο M. Marthari, C. Renfrew & M. Boyd (επιμ.), Early Cycladic Sculpture in Context. Papers Presented at a Symposium held at the Archaeological Society at Athens, 27-29 May 2014 (Cambridge).
  • Μπίρταχα K. 2003: «Χρώματα και χρωματισμός κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού στις Κυκλάδες», στο A. Βλαχόπουλος & K. Μπίρταχα (επιμ.), Αργοναύτης. Τιμητικός τόμος για τον Καθηγητή Χρ. Γ. Ντούμα από τους μαθητές του (Αθήνα), 263-276.
  • Μπίρταχα K. υπό έκδοση: «Ενδείξεις για γραπτή απόδοση χαρακτηριστικών στα κυκλαδικά και κυκλαδικού τύπου ειδώλια από την Κρήτη», στο N. Stampolidis & P. Sotirakopoulou (επιμ.), Cycladica in Crete: Cycladic and Cycladicizing Figurines within their Archaeological Context, Museum of Cycladic Art, 1-2 October 2015 (Athens).
  • Oustinoff E. 1984: “The manufacture of Early Cycladic figurines: a practical approach”, στο Fitton L. (επιμ.), Cycladica. Studies in Memory of N.P. Goulandris (London), 38-47.
  • Oustinoff E. 1987: “The Early Cycladic sculptor: materials and methods”, στο Getz-Preziosi P., Early Cycladic Art in North American Collections (Richmond), 90-102.
  • Papadatos Y. & Venieris T. υπό έκδοση. “An experimental approach to the manufacture of Cycladic figurines: preliminary observations”, στο M. Marthari, C. Renfrew & M. Boyd (επιμ.), Early Cycladic Sculpture in Context. Papers Presented at a Symposium held at the Archaeological Society at Athens, 27-29 May 2014 (Cambridge)
  • Tambakopoulos D. & Maniatis Y. υπό έκδοση. “The marble of the Cyclades and its use in the Early Bronze Age”, στο M. Marthari, C. Renfrew & M. Boyd (επιμ.), Early Cycladic Sculpture in Context. Papers Presented at a Symposium held at the Archaeological Society at Athens, 27-29 May 2014 (Cambridge).

Σχετικά ερευνητικά προγράμματα

Τεχνολογία κατασκευής Πρωτοκυκλαδικών μαρμάρινων αντικειμένων: μια πειραματική προσέγγιση
Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών
Υπεύθυνοι προγράμματος: Δρ Γιάννης Παπαδάτος & Επαμεινώνδας Βενιέρης

Tracking Colour. Polychromy on the Ancient World
NY Carlsberg Glyptotek, Copenhagen, Denmark
Υπεύθυνη προγράμματος: Dr Cecile Brøns
http://trackingcolour.com/


Άλλες πηγές

Θεματικές Σελίδες, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης

Video: Μελέτη στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο [blog http://all4nam.com]

Video: Πειραματική ανακατασκευή κυκλαδικού ειδωλίου