English
 
Το Μουσείο Συλλογές
Εκθέσεις Σχολεία Δραστηριότητες Εκδόσεις Φίλοι ΜΚΤ Εργαστήρια Σαββ/κου Πληροφορίες Νέα
ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ>Συλλογές>Αρχαία Ελληνική Τέχνη >Θεματικές σελίδες
PrintEmailBack
Μελανόμορφη κεραμική

 

 
 
 
Ο μελανόμορφος ρυθμός ήταν μια τεχνική διακόσμησης αρχαίων ελληνικών αγγείων, που συνίστατο στην απόδοση των μορφών με στιλπνό μαύρο χρώμα πάνω στο ανοιχτόχρωμο βάθος του πηλού. Οι μορφές αποδίδονταν με περίγραμμα και οι εσωτερικές λεπτομέρειες (ανατομία, χαρακτηριστικά προσώπου, ένδυση) με εγχαράξεις. Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες εκφάνσεις της αρχαίας ελληνικής τέχνης και αποτέλεσε τον βασικό τρόπο διακόσμησης των αγγείων της Αρχαϊκής περιόδου.
 

Το μαύρο χρώμα των μορφών δεν οφείλεται στη χρήση κάποιας χρωστικής ουσίας αλλά επιτυγχάνετο μέσω μιας πολύπλοκης διαδικασίας κατεργασίας της επιφανείας του αγγείου. Αρχικά ολόκληρη η επιφάνεια καλυπτόταν με επίχρισμα καθαρού λεπτόκοκκου πηλού. Πάνω σε αυτό το επίχρισμα σχεδιάζονταν οι μορφές και καλύπτονταν με λεπτότερο στρώμα πηλού αναμεμειγμένου με αλκάλιο ή ποτάσα, ενώ οι εσωτερικές λεπτομέρειες χαράζονταν με ένα αιχμηρό εργαλείο. Ακολουθούσε η διαδικασία της όπτησης σε τρία διαδοχικά στάδια και σε θερμοκρασίες άνω των 800o C. Μέσω εναλλαγών στην παροχή η μη οξυγόνου στο εσωτερικού του κλιβάνου (που δημιουργούσαν αντίστοιχα οξειδωτικό ή αναγωγικό περιβάλλον), οι κεραμείς κατόρθωναν να επιτύχουν την υαλοποίηση των επιφανειών που είχαν καλυφθεί με αλκαλιούχο επίστρωση σε μαύρο χρώμα, ενώ το υπόλοιπο αγγείο αποκτούσε τη γνωστή πορτοκαλέρυθρη απόχρωση. Οι λεπτομέρειες που είχαν αποδοθεί με εγχάραξη παρέμεναν κι αυτές στο ανοιχτό χρώμα του πηλού δημιουργώντας έντονη χρωματική αντίθεση στο εσωτερικό των μορφών. Σε πολλές περιπτώσεις, οι αγγειογράφοι χρησιμοποιούσαν επίθετα χρώματα, όπως λευκό και ιώδες για να τονιστούν συγκεκριμένα στοιχεία της διακόσμησης – το λευκό π.χ. χρησίμευε για την απόδοση των γυναικείων μορφών. (Μάθετε περισσότερα...)

 

 
Κόρινθος
 
   
 

Ο μελανόμορφος ρυθμός αποτελεί επινόηση των κεραμέων της Κορίνθου, οι οποίοι άρχισαν να τον χρησιμοποιούν στις αρχές του 7ου αι. π.Χ. κυρίως για την απόδοση ζώων, μυθικών πλασμάτων και φυτικών μοτίβων και σπανιότερα για την απόδοση ανθρώπινων μορφών. Το κατά κανόνα μικρό μέγεθος των κορινθιακών αγγείων της περιόδου (αρύβαλλοι, όλπες, κτλ.) απαιτούσε μεγάλη ακρίβεια και εξαιρετική δεξιοτεχνία στο σχεδιασμό, γεγονός που συνέβαλε σημαντικά στην εξέλιξη της τεχνικής.

 

 
Αθήνα
 
           
 

Στην Αττική, ο ρυθμός υιοθετήθηκε γύρω στο 630 π.Χ., γρήγορα όμως η χρήση του γενικεύθηκε. Οι αγγειογράφοι των Αθηνών, και κυρίως του Κεραμεικού, επέδειξαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την απεικόνιση ανθρώπινων μορφών με τη νέα τεχνική και γρήγορα κατάφεραν να δημιουργήσουν εξαιρετικές συνθέσεις αφηγηματικού περιεχομένου. Η εξέλιξη αυτή είχε σημαντικές επιπτώσεις στην ιστορία της κεραμικής, καθώς πλέον η αγγειογραφία υπερέβη το διακοσμητικό της ρόλο και μετατράπηκε σε ένα δυναμικό εικαστικό μέσο, το οποίο καθιστούσε εφικτή τη δραματοποίηση σκηνών από τη μυθολογία, την ιστορία, την καθημερινή ζωή, τη λατρεία κτλ. Ενδεικτικό της απήχησης της νέας τεχνικής είναι ότι τα μελανόμορφα αγγεία περιλαμβάνουν το μεγαλύτερο όγκο μυθολογικών σκηνών της ελληνικής τέχνης. Τα αγγεία που παράγονταν στην Αθήνα ήταν τέτοιας ποιότητας που γρήγορα εκτόπισαν τα αντίστοιχα κορινθιακά και κατέκτησαν τις αγορές.

 

 

Άλλες περιοχές

 
   
 
Μελανόμορφα αγγεία κατασκευάζονταν και σε άλλες περιοχές του ελληνικού κόσμου. Σημαντικά εργαστήρια υπήρχαν στη Βοιωτία, τη Λακωνία, την Εύβοια, σε ορισμένες περιοχές της Ιωνίας καθώς και στις αποικίες της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας.
 

 
Αγγειογράφοι
 
Συχνά, πάνω στο αγγείο χαράζονταν τα ονόματα του αγγειοπλάστη και του αγγειογράφου. Από τις σωζόμενες επιγραφές γνωρίζουμε τα πραγματικά ονόματα ενός μικρού αριθμού αγγειογράφων. Ωστόσο, η τυπολογική μελέτη των μελανόμορφων αγγείων έχει πιστοποιήσει την ύπαρξη εκατοντάδων «καλλιτεχνών» ή «εργαστηρίων», που έχουν πάρει συμβατικές ονομασίες ανάλογα με τον τόπο όπου εκτίθενται σημαντικές δημιουργίες τους ή με χαρακτηριστικά της ζωγραφικής τους (π.χ. Ζωγράφος της Χαϊδελβέργης, Ζωγράφος της Γοργούς, κτλ.). Ως σημαντικότεροι αγγειογράφοι του μελανόμορφου ρυθμού θεωρούνται ο Λυδός, ο Ζωγράφος του Άμαση και, κορυφαίος όλων, ο Εξηκίας, ο οποίος έδωσε στις μορφές του μια μοναδική αίσθηση πλαστικότητας και εκφραστικής λιτότητας δημιουργώντας συνθέσεις υψηλής δραματικής έντασης που συχνά εγγίζουν τα όρια του μνημειακού.
 

 
Επιβιώσεις του μελανόμορφου ρυθμού
 
 
 
Με τον Εξηκία, ο οποίος έζησε στο δεύτερο μισό του 6ου αι. π.Χ., η μελανόμορφη τεχνική έφθασε στα όρια των δυνατοτήτων της. Γύρω στα 530 π.Χ. οι Αθηναίοι κεραμείς επινόησαν τον ερυθρόμορφο ρυθμό, που προσέφερε μεγαλύτερες καλλιτεχνικές δυνατότητες και σταδιακά αντικατέστησε το μελανόμορφο. Η μελανόμορφη τεχνική, πάντως, συνέχισε να χρησιμοποιείται μέχρι τα μέσα του 5ου αι. π.Χ., ενώ σε κάποια ειδικής χρήσης αγγεία, όπως οι Παναθηναϊκοί αμφορείς που δίνονταν ως έπαθλα στους ομώνυμους αγώνες και είχαν τυποποιημένη διακόσμηση, διατηρήθηκε μέχρι πολύ αργότερα.
 

Θεώνη Γεωργοπούλου
Αρχαιολόγος – Μουσειολόγος

 
 

 
 
Επιλεγμένη βιβλιογραφία 
 
-   Beazley J.D. 1993 [1986]: Η εξέλιξη του αττικού μελανόμορφου ρυθμού (Αθήνα)
-   Boardman J. 1980 [1974]: Αθηναϊκά μελανόμορφα αγγεία (Αθήνα).
-   Boardman J. 1991: “The sixth-century potters and painters of Athens and their public”, στο Rasmussen T. - Spivey N. (επιμ.) Looking at Greek Vases (Cambridge), 79-102
-   Cook R.M. 19963: Greek Painted Pottery (New York)
-   Noble J.V. 1988: The Techniques of Painted Attic Pottery (New York)
-   Robertson M. 2001 [1992]: Η τέχνη της αγγειογραφίας στην κλασική Αθήνα (Αθήνα)
-   Scheibler I. 1992 [1983]: Ελληνική κεραμική (Αθήνα)
-   Sparkes B.A. 2000 [1996]: Ερυθρόν και μέλαν. Μελέτες στην αρχαία ελληνική κεραμική (Αθήνα)
Πωλητήριο
Χρήστης: [Είσοδος]
 FacebookTwitterpinterestinstagramFlirkYouTubeYouTubeYouTube