Η Πρώιμη Εποχή του Χαλκού χαρακτηρίζεται από την εισαγωγή στο Αιγαίο από την Ανατολή της μεταλλουργίας, και κυρίως της τεχνολογίας του χαλκού. Στις Κυκλάδες, η μεγαλύτερη ανάπτυξη της μεταλλοτεχνίας παρατηρείται κατά την Πρωτοκυκλαδική ΙΙ περίοδο (2800-2300 π.Χ.). Οι Κυκλάδες διέθεταν αξιοσημείωτες για την εποχή πηγές μετάλλων: κοιτάσματα αργυρούχου χαλκού στην Κύθνο και τη Σέριφο και κοιτάσματα αργυρούχου μολύβδου στην Σίφνο. Σημαντικά για την προμήθεια πρώτης ύλης ήταν επίσης τα μεταλλεία του Λαυρίου στην Αττική. Το πιο διαδεδομένο μέταλλο, πάντως, ήταν ο χαλκός, ο οποίος αρχικά αναμιγνύετο με αρσενικό και αργότερα (προς το τέλος της Πρωτοκυκλαδικής ΙΙ περιόδου) με κασσίτερο, δημιουργώντας ανθεκτικότερα κράματα.
Από κράματα του χαλκού κατασκευάζονταν όπλα (αιχμές δοράτων, εγχειρίδια, κτλ.), εργαλεία (σμίλες, πελέκεις, οπείς, πριόνια, αγκίστρια ψαρέματος κτλ.), όργανα καλλωπισμού (περόνες, τριχολαβίδες, κτλ.), και κοσμήματα. Τα αντικείμενα από άλλα μέταλλα είναι λιγοστά: κοσμήματα και μικρά σκεύη από άργυρο, ειδώλια, ομοιώματα πλοίων και σύνδεσμοι επισκευής από μόλυβδο. Το μόνο χρυσό αντικείμενο που γνωρίζουμε από την εποχή αυτή στις Κυκλάδες αυτή είναι μία ψήφος από περιδέραιο.
Mήτρες για την κατασκευή χάλκινων όπλων και εργαλείων από το Καστρί (R.L.N. Barber, Οι Κυκλάδες στην Εποχή του Χαλκού, Αθήνα 1994, σελ. 115)
Οι άμεσες ενδείξεις για κατεργασία του χαλκού στις Κυκλάδες είναι περιορισμένες αλλά πολύ διδακτικές. Υπολείμματα εστιών και μεταλλευτικών χοανών της Πρωτοκυκλαδικής ΙΙΙ περιόδου (2300-2000 π.Χ.) έχουν βρεθεί στο Καστρί της Σύρου μαζί με κομμάτια σκωρίας και μήτρες, μαρτυρώντας ότι οι μεταλλουργοί της εποχής γνώριζαν την τεχνική της χύτευσης του μετάλλου και κατασκεύαζαν χυτά χάλκινα αντικείμενα (κυρίως όπλα) μαζί με τα σφυρήλατα.
Η διάδοση της μεταλλουργίας στο Αιγαίο επέφερε ριζικές πολιτισμικές και κοινωνικές αλλαγές. Έδωσε ώθηση σε τέχνες όπως η οικοδομική, η ναυπηγική, η ξυλουργική και η μικροτεχνία, ευνόησε το εμπόριο και συνέβαλε στην ανάπτυξη κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Κυρίως, όμως, επέφερε σημαντικές αλλαγές στις τεχνικές του πολέμου. Τα χάλκινα όπλα – αν και γνωστά από σποραδικά ευρήματα παλαιότερων περιόδων – αρχίζουν να διαδίδονται ευρέως στις Κυκλάδες σε ένα προχωρημένο στάδιο της Πρωτοκυκλαδικής ΙΙ περιόδου κι αυτό φαίνεται να σχετίζεται με τις αναταραχές και τις ανακατατάξεις στο Αιγαίο, που θα ακολουθήσουν κατά τη φάση της μετάβασης προς την Πρωτοκυκλαδική ΙΙΙ περίοδο. Σύμφωνα με μία θεωρία, οι αναταραχές αυτές οφείλονται σε διαμάχες μεταξύ τοπικών πληθυσμών για τον έλεγχο πηγών πρώτων υλών, όπως ο χαλκός, ή την πρόσβαση σε δίκτυα διακίνησης δυσεύρετων μετάλλων, όπως ο κασσίτερος.
Πέγκυ Σωτηρακοπούλου
Επιλεγμένη βιβλιογραφία
-
Barber R.L.N. 1987: The Cyclades in the Bronze Age (London)
-
Gale N.H. – Stos Gale Z.A. 1984: “Cycladic metallurgy”, στο MacGillivray J.A. - Barber R.L.N. (eds), The Prehistoric Cyclades (Edinburgh), 255-276.
- -
McGeehan-Liritzis V. 1996: The Role and Development of Metallurgy in the Late Neolithic and Early Bronze Age of Greece (SIMA Pocketbook 122) (Jonsered). Ντούμας Χρ. 1990: "Μεταλλουργία", στο Μαραγκού Λ. (επιμ.), Κυκλαδικός πολιτισμός. Η Νάξος την 3η χιλιετία π.χ. (Αθήνα), 161-162.
-
Renfrew C. 1967: “Cycladic metallurgy and the Aegean Early Bronze Age”, American Journal of Archaeology 71, 1-20.
-
Renfrew C. 1972: The Emergence of Civilization. The Cyclades and the Aegean in the Third Millennium BC (London)
-
Stos-Gale Z.A. 1989: “Cycladic copper metallurgy”, στο Hauptman A. – Pernicka E. - Wagner G.A. (επιμ), Old World Archaeometallurgy (Die Anschnitt, Beiheft 7) (Bochum), 279-292.
-
Stos-Gale Z.A. – Gale N.H. 2003: “Lead isotopic and other isotopic research in the Aegean”, στο Forster K.P. – Laffineur R. (επιμ.), Metron. Measuring the Aegean Bronze Age. Proceedings of the 9th International Conference, New Haven, Yale University, 18-21 April 2002 (Aegaeum 24), 83-100.
ΦΙΛΟΙ ΤΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ
κυκλαδικός πολιτισμός
