Παρά το γεγονός ότι τα μαρμάρινα κυκλαδικά ειδώλια και αγγεία εντυπωσιάζουν σήμερα με τη σχεδόν διάφανη λευκότητα του υλικού τους, γνωρίζουμε ότι οι Κυκλαδίτες αγαπούσαν το χρώμα και το χρησιμοποιούσαν εκτενώς στις δημιουργίες τους είτε για πρακτικούς είτε για συμβολικούς λόγους. Ίχνη χρωστικών ουσιών διατηρούνται σήμερα τόσο σε μαρμάρινα αντικείμενα όσο και σε πήλινα αγγεία και οστέινα εργαλεία και η μελέτη τους γίνεται με μακροσκοπικές μεθόδους, χημικές αναλύσεις και φωτογραφικές αποτυπώσεις με υπεριώδη ακτινοβολία.
Χρωστικές ουσίες
Αζουρίτης
Τα χρώματα που χρησιμοποιούσαν οι Κυκλαδίτες ήταν κυρίως το κόκκινο και το γαλάζιο και, σπανιότερα, το πράσινο και το μαύρο. Τα χρώματα ήταν ορυκτά και προέρχονταν:
- το κόκκινο από οξείδια του σιδήρου (αιματίτη), ερυθρή ώχρα ή κιννάβαρι (θειούχο υδράργυρο), υλικό που δεν εντοπίζεται στο Αιγαίο και πιθανότατα εισαγόταν από τα Βαλκάνια ή την Μικρά Ασία - το γαλάζιο από αζουρίτη (ανθρακικό χαλκό) - το πράσινο από μαλαχίτη ή υδροξείδιο του αζουρίτη - το μαύρο συναντάται σπάνια και πιθανόν προέρχεται από οξείδωση κάποια άλλης χρωστικής, ίσως του αζουρίτη.
Ερυθρή ώχρα
Εργαλεία και μαρμάρινα σκεύη
Υπολείμματα ερυθρών και κυανών χρωστικών ουσιών σώζονται άφθονα σε μαρμάρινα σκεύη και οστέινα εργαλεία. Αρκετές αβαθείς φιάλες της συλλογής του μουσείου έχουν ολόκληρη την εσωτερική επιφάνειά τους καλυμμένη με ερυθρό χρώμα, ενώ είναι γνωστές περιπτώσεις αγγείων που έφεραν γραπτή διακόσμηση με γραμμικά θέματα και στην εξωτερική τους επιφάνεια. Κυανές χρωστικές εντοπίζονται στον πυθμένα βαθύτερων ανοικτών φιαλών, οι οποίες πιθανότατα χρησίμευαν ως χρωματοδοχεία, αλλά και σε μικροσκοπικά αρυβαλλοειδή αγγεία, τα οποία χρησίμευαν είτε ως σκεύη καλλωπισμού είτε για την μεταφορά των πολύτιμων χρωστικών ουσιών.
Υπολείμματα ερυθρών και κυανών χρωστικών διατηρούνται επίσης σε τριβεία και τριπτήρες της περιόδου, που χρησίμευαν για την κονιορτοποίηση και επεξεργασία του χρώματος, όπως και σε οστέινους σωλήνες, που πιθανότατα χρησίμευαν ως χρωματοθήκες.
Ειδώλια
Στα ειδώλια η χρήση χρώματος διαπιστώνεται με δύο τρόπους. Ο πρώτος, και αμεσότερος, είναι η διατήρηση πραγματικών υπολειμμάτων χρωστικών ουσιών. Ένας δεύτερος, έμμεσος, τρόπος είναι ο εντοπισμός λείων και ανοιχτόχρωμων τμημάτων της επιδερμίδας, τα οποία διατηρούνται σε ταπεινό ανάγλυφο σε σχέση με την υπόλοιπη επιφάνεια του ειδωλίου: στα σημεία αυτά, η χρωστική ουσία που τα κάλυπτε (και η οποία έχει πια χαθεί) τα προστάτευσε από τη διάβρωση που υπέστη η υπόλοιπη επιφάνεια του ειδωλίου με αποτέλεσμα να δίνουν σήμερα την εντύπωση του ανάγλυφου.
Με μελανό ή βαθυγάλαζο χρώμα δηλώνονταν τα μάτια, τα φρύδια και τα μαλλιά, και τονιζόταν το ηβικό τρίγωνο. Με κόκκινο χρώμα τονίζονταν οι εγχάρακτες λεπτομέρειες (π.χ. τα δάκτυλα των χεριών) και αποδίδονταν κοσμήματα (περιδέραια, βραχιόλια), αντικείμενα που μπορούν να ερμηνευθούν ως εμβλήματα εξουσίας (διαδήματα, ταινίες) και διακοσμητικά μοτίβα του προσώπου και του σώματος, ενώ σε σπάνιες περιπτώσεις δηλώνονταν τα αυτιά, τα ρουθούνια και το στόμα.
H ερμηνεία της χρωματικής διακόσμησης των ειδωλίων
Η ερμηνεία των αφαιρετικών μοτίβων που κοσμούν το πρόσωπο και το σώμα πολλών ειδωλίων είναι προβληματική. Κάποιοι ερευνητές πιστεύουν ότι αναπαριστούν στοιχεία καλλωπισμού με δερματοστιξία ή απλό χρωματισμό στα πλαίσια συγκεκριμένων ταφικών ή άλλων τελετών. Άλλοι τα ερμηνεύουν ως σύμβολα κύρους για άτομα με υψηλή θέση στην κοινωνική ιεραρχία. Άλλοι θεωρούν ότι απηχούν συγκεκριμένες ιδιότητες της μορφής που απεικονίζεται ή ότι αποτελούν σύμβολα μιας συλλογικής ταυτότητας. Η μεγάλη ποικιλία των προσεγγίσεων δεν θα πρέπει να ξενίζει καθώς η μελέτη της τυπολογίας και διάταξης των μοτίβων που κοσμούν τα ειδώλια βρίσκεται ακόμη σε αρχικό στάδιο.
Πάντως, θα πρέπει να επισημάνουμε ότι τα περισσότερα ειδώλια με υπολείμματα χρώματος ανήκουν στον λεγόμενο «κανονικό» τύπο της Πρωτοκυκλαδικής II περιόδου (2800-2300 π.Χ.), αν και δε λείπουν παραδείγματα χρωματικής διακόσμησης σε προγενέστερους τύπους, κυρίως στα βιολόσχημα ειδώλια και σπανιότερα σε παραδείγματα των τύπων Πλαστηρά και Λούρου. Η τεχνική της χρωματικής διακόσμησης των ειδωλίων φαίνεται να εγκαταλείπεται στα τέλη της Πρωτοκυκλαδικής ΙΙ περιόδου, για να αντικατασταθεί από την ανάγλυφη απόδοση ανατομικών λεπτομερειών.
Αναπαράσταση χρωματικής διακόσμησης ειδωλίου από τη Νάξο (E. Hendrix: “Painted Early Cycladic figures”, Hesperia 72 [2003], 422, εικ.8)
Επιλεγμένη βιβλιογραφία
-
Hendrix E.A. 2000: The Paint Motifs on Early Cycladic Figures (diss. Michigan) 2003:
-
Hendrix E.A. 2003 “Painted Early Cycladic figures: an exploration of context and meaning”, Hesperia 72, 405-446.
-
Hoffman G.L. 2002: “Painted ladies: Early Cycladic II mourning figures?”, American Journal of Archaeology 106, 525-550.
-
Μπίρταχα Κ. 2003: «Χρώματα και χρωματισμός κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού στις Κυκλάδες», στο Βλαχόπουλος Α. – Μπίρταχα Κ. (επιμ.), Αργοναύτης. Τιμητικός τόμος για τον καθηγητή Χρίστο Γ. Ντούμα από τους μαθητές του του Πανεπιστημίου Αθηνών (1980-2000) (Αθήνα), 263-276.
-
Sherratt S. 2000: Catalogue of Cycladic Antiquities in the Ashmolean Museum: The Captive Spirit (Oxford)
-
Σωτηρακοπούλου Π. 2005: Ο «Θησαυρός της Κέρου». Μύθος ή πραγματικότητα; Αναζητώντας τα χαμένα κομμάτια ενός αινιγματικού συνόλου (Αθήνα)
ΦΙΛΟΙ ΤΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ
κυκλαδικός πολιτισμός
