Τύποι Πρωτοελλαδικών τάφων (R.L.N. Barber, Οι Κυκλάδες στην Εποχή του Χαλκού, Αθήνα 1994, σελ. 77)
Η έρευνα του Πρωτοκυκλαδικου πολιτισμού (3200-2000 π.Χ.) βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη μελέτη των νεκροταφείων της περιόδου. Οι κάτοικοι των Κυκλάδων της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού δεν άφησαν γραπτά τεκμήρια και οι πληροφορίες που παρέχουν οι ανασκαφές των κυκλαδικών οικισμών είναι προς το παρόν περιορισμένες. Έτσι οι αρχαιολόγοι είναι αναγκασμένοι να αντλούν στοιχεία από τη μελέτη των πολυάριθμών ανασκαμμένων νεκροταφείων για να κατανοήσουν την οργάνωση των κυκλαδικών κοινωνιών αλλά και τις αντιλήψεις των Κυκλαδιτών σχετικά με το θάνατο.
Η οργάνωση και διασπορά των πρωτοκυκλαδικών νεκροταφείων υποδηλώνει μια σταδιακή μετάβαση από μικρές και σχετικά απομονωμένες εγκαταστάσεις προς το σχηματισμό μεγαλύτερων οικισμών ημι-αστικού και εντέλει αστικού χαρακτήρα. Η ποικιλία των κτερισμάτων που συνοδεύουν τους νεκρούς, τόσο σε ποιότητα όσο και σε ποσότητα, φαίνεται να αντανακλά σημαντικές διαφορές στην κατανομή του πλούτου. Η ίδια η ύπαρξη κτερισμάτων, τέλος, πιθανότατα υποδηλώνει αντιλήψεις για τη μετά θάνατον ζωή.
Πρωτοκυκλαδική Ι περίοδος (3200-2800 π.Χ.)
Κυκλαδική ταφή σε συνεσταλμένη θέση
Στην Πρωτοκυκλαδική Ι περίοδο, τα νεκροταφεία αποτελούνταν από ομάδες 10-15 μικρών τάφων, συνήθως σε πλαγιές λόφων. Οι τάφοι αυτοί είχαν τις πλευρές τους επενδυμένες με λίθινες πλάκες και χρησιμοποιούνταν για την ταφή ενός μόνο νεκρού σε έντονα συνεσταλμένη στάση. Το σώμα ήταν κατά κανόνα πλαγιασμένο στο δεξιό πλευρό, τα γόνατα διπλωμένα προς το στομάχι και τα χέρια τοποθετημένα μπροστά στο πρόσωπο. Σε ορισμένες περιπτώσεις υπήρχε μικρή εξέδρα ακριβώς πάνω από τον τάφο που προφανώς χρησίμευε για ταφικές τελετές. Πολύ λίγοι τάφοι της ΠΚ Ι περιόδου περιείχαν κτερίσματα, κυρίως πήλινα αγγεία αλλά ενίοτε και μαρμάρινα ειδώλια και χάντρες από περιδέραια. Τα κτερίσματα αυτά ήταν προφανώς τα προσωπικά αντικείμενα του νεκρού, που πιθανώς θα του χρησίμευαν στη μετά θάνατον ζωή. Η μικρή έκταση των νεκροταφείων αυτής της περιόδου φαίνεται να υποδηλώνει την αραιή κατοίκηση των νησιών και την ύπαρξη σχετικά απομονωμένων αγροικιών, που η καθεμία ανήκε πιθανότατα σε μια ευρύτερη οικογένεια (σόι).
Χαρακτηριστικοί τύποι ταφικών κτερισμάτων της ΠΚ Ι περιόδου (R.L.N. Barber, Οι Κυκλάδες στην Εποχή του Χαλκού, Αθήνα 1994, σελ. 90-91, 124)
Πρωτοκυκλαδική ΙΙ περίοδος (2800-2300 π.Χ.)
Το νεκροταφεία της Πρωτοκυκλαδικής ΙΙ περιόδου είναι πολύ περισσότερα και πολύ πιο εκτεταμένα, γεγονός που υποδηλώνει σημαντική αύξηση και ενδεχομένως διαφορετική οργάνωση του πληθυσμού. Πολλά από αυτά, μάλιστα, έχουν βρεθεί κοντά σε ακτές, και πιθανώς σχετίζονται με την ίδρυση νέων παράκτιων οικισμών κατά την ΠΚ ΙΙ περίοδο (αν και η θέση των οικισμών αυτών δεν εντοπίζεται πάντα με ακρίβεια). Οι κιβωτιόσχημοι τάφοι παρέμειναν σε χρήση αλλά τώρα είχαν μεγαλύτερο μέγεθος και χρησίμευαν για περισσότερες από μία ταφή. Συχνά, μια οριζόντια πλάκα χώριζε το εσωτερικό του τάφου σε δύο επίπεδα. Στο ανώτερο βρισκόταν η πιο πρόσφατη ταφή, ενώ στο κατώτερο φυλάσσονταν τα οστά παλαιότερων ταφών. Ως κτερίσματα προσφέρονταν μαρμάρινα αγγεία και ειδώλια, ασημένια και χάλκινα κοσμήματα, χάλκινα αντικείμενα καλλωπισμού, χάντρες από λίθους ή όστρεα και αγγεία. Χάλκινα όπλα έχουν βρεθεί μόνον σε έναν πολύ μικρό αριθμό τάφων. Όπως και σε πρωιμότερες φάσεις, πάντως, έτσι και κατά την ΠΚ ΙΙ, η ποσότητα και ποιότητα των κτερισμάτων ποίκιλε από τάφο σε τάφο, γεγονός που αντανακλά διαφορές πλούτου και ενδεχομένως κοινωνικής θέσης ανάμεσα στους νεκρούς.
Την εποχή αυτή, κάνει την εμφάνισή του στη Χαλανδριανή της Σύρου και ένας νέος τύπος τάφου με κτιστά εκφορικά τοιχώματα. Ο τάφος αυτός είχε τη μορφή κυψέλης, με σχεδόν κυκλική κάτοψη και κτιστά τοιχώματα που έκλιναν προς τα έσω, ενώ η οροφή καλυπτόταν με μία λίθινη πλάκα. Αν και υπήρχε πλευρική είσοδος που έκλεινε με ξηρολιθιά, οι τάφοι της Χαλανδριανής περιείχαν μόνον από ένα νεκρό ο καθένας. Οι πάνω από 600 τάφοι που ανασκάφηκαν στο συγκεκριμένο νεκροταφείο ήταν οργανωμένοι σε συστάδες και διέφεραν μεταξύ τους ως προς τον αριθμό και την ποιότητα των κτερισμάτων.
Χαρακτηριστικοί τύποι ταφικών κτερισμάτων της ΠΚ ΙΙ περιόδου (R.L.N. Barber, Οι Κυκλάδες στην Εποχή του Χαλκού, Αθήνα 1994, σελ. 90-91, 104, 124)
Πρωτοκυκλαδική ΙΙΙ περίοδος (2300-2000 π.Χ.)
Κατά την Πρωτοκυκλαδική ΙΙΙ περίοδο πολλά νεκροταφεία παύουν να χρησιμοποιούνται, στοιχείο που συχνά ερμηνεύεται ως ένδειξη μείωσης του πληθυσμού στις Κυκλάδες. Ωστόσο, το γεγονός μπορεί επίσης να οφείλεται στη συγκέντρωση του πληθυσμού σε μεγάλους οικισμούς αστικού τύπου που αναπτύσσονται σε παραθαλάσσιες θέσεις όπως η Φυλακωπή στη Μήλο, η Παροικιά στην Πάρο και, ενδεχομένως η Αγία Ειρήνη στην Κέα, το Ακρωτήρι στη Θήρα και η Γκρόττα στη Νάξο (αν και οι αντίστοιχες φάσεις των τριών τελευταίων οικισμών είναι πολύ λίγο γνωστές στους αρχαιολόγους). Οι γνώσεις μας για τα ταφικά έθιμα της περιόδου είναι περιορισμένες καθώς πολύ λίγα ΠΚ ΙΙΙ νεκροταφεία έχουν εντοπιστεί. Γνωρίζουμε πάντως ότι ενώ οι κιβωτιόσχημοι τάφοι παραμένουν σε χρήση, τώρα εμφανίζονται και οι λαξευτοί θαλαμοειδείς, δηλαδή υπόγειοι τάφοι σκαμμένοι σε πλαγιές λόφων. Οι τάφοι αυτοί χρησίμευαν για πολλαπλές, διαδοχικές ταφές και περιείχαν ως επί το πλείστον πήλινα αγγεία ως κτερίσματα.
Χαρακτηριστικοί τύποι ταφικών κτερισμάτων της ΠΚ ΙΙΙ περιόδου (R.L.N. Barber, Οι Κυκλάδες στην Εποχή του Χαλκού, Αθήνα 1994, σελ. 90-91)
ΦΙΛΟΙ ΤΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ
κυκλαδικός πολιτισμός
